Ομιλία: Για μια ιδιότυπη διδασκαλία της Εξέλιξης


Λευτέρης Ζούρος
10ο Συνέδριο ΠΕΒ, Αθήνα 20/11/2016

Η πιο βασική έννοια της Βιολογίας είναι και η πιο παρεξηγημένη και η πιο δύσκολη να γίνει αποδεκτή. Αν ο μαθητής σχηματίσει την άποψη (ορθώς ή όχι) ότι ο δάσκαλος είναι προκατειλημμένος υπέρ ή κατά της εξέλιξης, το παιχνίδι έχει χαθεί. Ακόμα, η εξέλιξη είναι το κομμάτι της Βιολογίας που απαιτεί «διαίσθηση» του τι είναι επιστήμη (εκατέρωθεν, από δάσκαλο και μαθητή). Οι εξής έννοιες αποτελούν ένα minimum: Α) Η επιστήμη δεν προχωρεί με βεβαιότητες αλλά με υποθέσεις που υπόκεινται στη δοκιμή και έχουν γίνει αποδεκτές γιατί η πιθανότητα να είναι λανθασμένες είναι πολύ μικρή. Β) Αυτό απαιτεί μια παγίωση της έννοιας της πιθανότητας ως νόμο της φύσης. Γ) Το ίδιο ισχύει για τη διάκριση μεταξύ ποιοτικών και ποσοτικών διαφορών. Δ) Διάκριση μεταξύ του φαινομένου και της ερμηνείας του. Η εξέλιξη είναι ένα φαινόμενο, η θεωρία της εξέλιξης είναι η ερμηνεία του. Το δεύτερο «χωράει» συζήτηση, το πρώτο όχι πια. Ε) Για κάθε «τέλειο» που παρήγαγε η εξέλιξη, παρήγαγε και μια ατέλεια. Το μάτι μας είναι πολύ καλό, αλλά απέχει πολύ από το να είναι τέλειο. ΣΤ) Ξεριζώστε την τελεολογία, ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα. Z) Το να αναφερθείτε στη μεταλλαγή ως «λάθος» είναι θανάσιμο λάθος. Πρόκειται για πιθανότητα, μικρή μεν αλλά επιβεβλημένη από τους νόμους της χημείας.  Η) Η σχέση μεταξύ φυσικής επιλογής και προσαρμογής είναι όπως η σχέση μεταξύ δύναμης και έργου στη Φυσική. Και στις δυο περιπτώσεις το πρώτο είναι το αίτιο και το δεύτερο το αποτέλεσμα, το πρώτο προηγείται και το δεύτερο ακολουθεί. Θ) Η ξηρή απαρίθμηση «μαρτυριών» για το γεγονός της εξέλιξης (π.χ. το τικτααλίκ ή ο γενετικός κώδικας) δεν αρκούν, προαπαιτείται η θεμελίωση του σωστού νοητικού υπόβαθρου.

Ένα εγχειρίδιο – και επομένως ένα μάθημα Βιολογίας αφού τα δυο πάνε πακέτο –  πρέπει να αρχίζει με μια γρήγορη διαδρομή της ιστορίας της ζωής, διεγείροντας και διατηρώντας την αναμονή εκ μέρους του μαθητή ότι όλα θα γίνουν κατανοητά καθώς θα προχωρεί το μάθημα. Το «καθώς» θα συνοδεύει κάθε μάθημα, όπως η ασθενής ακτινοβολία υποβάθρου που άφησε πίσω της η μεγάλη έκρηξη. Δεν θα υποσκιάζει το κυρίως θέμα, π.χ. την ανοσοβιολογία, άλλα θα το «κλείνει» δένοντας το με την εξέλιξη. Το εγχειρίδιο-μάθημα θα τελειώνει με μια ανακεφαλαίωση, όπου τώρα η ρήση του Dobzhansky (τίποτε στη βιολογία δεν έχει νόημα παρά μόνο κάτω από το φως της εξέλιξης) προκύπτει ως συμπέρασμα και όχι ως κάτι που ο μαθητής πρέπει να το δεχθεί εξ αρχής. Άρα: Δεν χρειαζόμαστε ένα βιβλίο-μάθημα εξέλιξης. Χρειαζόμαστε ένα σωστό εγχειρίδιο-μάθημα βιολογίας.